Yapay zeka okuryazarlığı nedir, AB Yasası ne istiyor?
Yayın: · yapayzeka.org.tr
Kısa yanıt
Yapay zeka okuryazarlığı, sistemi bilinçli kullanmayı sağlayan bilgi ve becerilerle riskleri tanıma yetisidir. AB Yapay Zeka Yasası'nın 4. maddesi, kapsamındaki sağlayıcı ve kullanıcı kuruluşların kendi adlarına sistemle çalışan kişilerin okuryazarlığını geliştirecek önlemler almasını ister.
Okuryazarlık günlük işte neye karşılık gelir?
Yapay zeka kullanan çalışanın, çıktının nerede yanılacağını ve şirketin hangi kullanıma izin verdiğini bilmesi gerekir. Komisyonun okuryazarlık açıklamalarına göre de gereken bilgi, kullanılan sistemin bağlamına bağlıdır. Kurumunuzdaki eğitimi bu yüzden çalışanların karşılaşacağı kararlara bağlayın. Çalışanlar aracı tanırken hangi durumda duracaklarını da uygulamada öğrenir. Taslağı ürettikten sonra işte kullanmadan önce yapacakları kontrol de bu uygulamanın parçasıdır.
Diyelim ki rapor özetinde bir koşul atlanmış. Çalışanlar, kaynak metinle yanıtı yan yana inceleyerek hangi ayrıntıyı kabul ettiklerini ve neyi kontrol edemediklerini açıklasın. Bu alıştırmada kontrol kaynağının belli olması gerekir, çünkü dilin akıcılığına bakmanın yanında koşulun korunup korunmadığını incelemek de hedeflenir. Programı hazırlayan kişinin genel kavram sınavıyla bu uygulamadan gelen kanıtı ayrı değerlendirmesi ve gözlemleyeceği işi önceden seçmesi gerekir.
4. maddenin uygulanması ve değişen metni
Okuryazarlık hükmü 2 Şubat 2025'ten beri uygulanıyor. Burada tarihli metni ayırmak gerekiyor: Komisyonun hizmet masasında yayımlanan 27 Temmuz 2026 tarihli konsolide sürüm, 4. maddeyi değiştirilmiş hâliyle gösteriyor. Bu metin, sağlayıcıların ve kullanıcı kuruluşların çalışanları ile kendi adlarına sistemin işletilmesi ve kullanımında yer alan kişilerin okuryazarlığının gelişmesini destekleyecek önlemler almasını istiyor. Kişilerin teknik bilgisi ve kullanım bağlamı dikkate alınıyor.
Değiştirilmiş hüküm, her bireyin belirli bir okuryazarlık seviyesine ulaşacağının garanti edilmesini gerektirmediğini açıkça söylüyor; kuruluşun görevi, bağlama uygun önlem almak. Bu nedenle yalnızca çalışanlara sınav yapmayı merkeze alan bir uyum planı eksik kalabilir. Eğitim planı, hangi sistemi kimin kullandığına ve o görevde nasıl bir rehberliğe ihtiyaç duyulduğuna dayanmalıdır. Önlemin neden seçildiğini açıklayabilmek de kurum içi takibi kolaylaştırır.
Şirketinizin AB Yapay Zeka Yasası kapsamındaki rolünü ve buna uygun okuryazarlık önlemlerini hukuk danışmanınıza inceletin. Kapsamı ve yükümlülükleri değerlendirirken, eski eğitim materyalindeki madde metniyle yürürlükteki metni karşılaştırmanız gerekir. Özellikle uyum sorumlusunun hangi sürüme göre çalıştığını belirtmesi yararlı olur. Program kayıtları, kullanılan mevzuat sürümünü de içersin; böylece sonraki güncellemelerde eski içeriği yeniden incelerken hangi bölümün değişen hükme göre ele alınacağını bulmak kolaylaşır.
AB ile çalışan Türk şirketlerinde kapsam
Türk şirketleri için de kapsam incelemesi gerekir. Yasanın 2. maddesi, AB pazarına yapay zeka sistemi sunan sağlayıcının kuruluş yerini kapsam dışında kalma gerekçesi saymaz; AB dışında yerleşik sağlayıcı ve kullanıcı kuruluşlar da sistem çıktısı AB'de kullanıldığında kapsama girebilir. Her ihracatı aynı şekilde değerlendirmeyin. Şirketin sistemle ne yaptığını ve çıktının kim tarafından nerede kullanıldığını incelemek, eğitim yükümlülüğü hakkında konuşmanın başlangıcıdır.
Diyelim ki Türkiye'deki bir şirket, AB'deki müşterisine kullanılmak üzere yapay zeka sistemi geliştiriyor. Sağlayıcı olarak rolü, yalnızca kendi içinde yazışma taslağı hazırlayan şirketten farklı olabilir. Eğitim hazırlığında bu ayrımı hukuk ve ürün sorumlularıyla açıklığa kavuşturun; sistemi kimin sunduğu ve çıktının nerede kullanıldığı üzerinden konuşmak, kapsam incelemesini sözleşmedeki hizmet adından daha somut bir zemine taşır.
Kendi adınıza sistemle çalışan dış hizmet personelini de eğitim hazırlığına dahil edin. Komisyonun açıklamalarında hedef grup çalışanlarla sınırlı tutulmadığı için, kayıt listesine kimlerin gireceğini belirlerken süreçte fiilen görev alan kişilere bakmak gerekir. Dış hizmet ekibinin kullandığı araç şirketinizin denetim düzenine giriyorsa rehberlikten kimin sorumlu olacağı baştan kararlaştırılmalı. Kayıt hazırlanırken bu sorumluluk da netleşir.
Komisyonun soru cevaplarını programa çevirmek
Komisyonun 18 Temmuz 2025 tarihli PDF kopyasındaki soru cevaplara göre genel yapay zeka bilgisi, kurumun rolü ve sistem riskleriyle birlikte değerlendirilmelidir. Eğitim tasarımında kişilerin başlangıç bilgisinin ve kullanım bağlamının dikkate alınması da istenir. Programda ortak temel bölümün ardından göreve uygun uygulamalar planlamanızı öneriyoruz. Eski sürümdeki hukuki ifadeleri kullanırken ise değişen madde metniyle birlikte okumak gerekir.
Başlangıç programında çalışanın kullandığı sistemi tanımasına ve hangi veriyi paylaşacağını bilmesine yer ayırdıktan sonra çıktıyı doğrulama ve hata bildirme uygulamasına geçin. Yöneticiler onay sorumluluğunu, teknik ekip de sistemin sınırlamalarını ayrıca çalışmalı. Hangi grubun hangi işte zorlandığını önceden sorup hazır müfredatı bu yanıtlarla karşılaştırmak, ortak içeriğin ardından neye zaman ayıracağınızı belirlemenize yardım eder.
Soru cevapların eski sürümü, tek tip eğitim biçimi ya da belirli bir sertifika gereği koymadığını açıklar. Takip için önerimiz, katılım belgesinin yanında şirketinizdeki alıştırmanın neyi öğrettiğini gösteren bir çalışma örneğini de saklamanızdır. Belirli bir belgenin bütün yükümlülükleri karşıladığını kabul etmeden, seçilen önlemleri kurumun kullanım bağlamıyla birlikte değerlendirmek gerekir.
Program kaydı ve yeniden öğrenme ihtiyacı
Eğitim kaydında katılan kişilerin yanında kullanılan sisteme ve iş örneğine de yer vermenizi öneriyoruz. İçerik değiştiğinde eski kaydın hangi uygulamayı kapsadığını anlamak için bu bilgiler gerekir; ayrıca çalışan yeni göreve geçtiğinde önceki eğitimin yeterliliğini de bu bilgilere bakarak tartışabilirsiniz. Kayıt biçimini kurumun düzenine uygun seçin. Komisyonun eski soru cevap sürümü de iç eğitim ve rehberlik kayıtlarının tutulabileceğini belirtir.
Teknik bilgi aynı ekipte bile eşit dağılmaz. Aracı hiç açmamış kişiyle farklı işlerde denemiş kişinin öğrenme ihtiyacı değişebileceği için yetkinlik matrisi hazırlama çalışmasında sistemi çalışanların görevleriyle birlikte ele almak ve beklenen kontrolü süreç sahibine açıklatmak gerekir. İlk uygulama dosyasını da çalışanların tanıması gereken belirli bir hatayı konuştuktan sonra hazırlamak, genel kavramları bu kontrol göreviyle birlikte çalışmanıza yardım eder.
İşe yeni katılan kişi de aynı sorulara yanıt arayacağı için kurum içi eğitim materyalinin sahibi belli olsun; çalışan, kullandığı araca ilişkin rehberliğin hâlâ geçerli olup olmadığını bu kişiye sorar. Eğitim sorumlusu, yeni bir sistem kullanıma açılırken eski örneklerin onu kapsayıp kapsamadığını süreç sahibiyle inceleyebilir. Yenilenmesi gereken bölüm ve değişikliğin nedeni kayda geçirilebilir.